Er is een oorlog gaande in de wereld van spoken, demonen en bezeten poppen. Niet tussen goed en kwaad, maar tussen makers die elkaar de loef proberen af te steken met steeds extremere claims. En terwijl de camera’s draaien, sneuvelt er iets dat je niet meteen zou verwachten in een genre dat toch al drijft op overdrijving: de waarheid zelf.

Een demon op elke straathoek
Het patroon is inmiddels een cliché op zichzelf. Een ‘paranormaal onderzoeker’ loopt een oude woning binnen, de nachtzichtcamera flikkert aan, en binnen twintig minuten is er ‘contact’. Zak Bagans, al sinds 2008 het gezicht van Ghost Adventures op Travel Channel, is daarbij misschien wel de meest besproken naam. Kijkers op fora en Reddit klagen al jaren dat elke aflevering wel ergens een bezetenheid, een geest die met spullen gooit of een huilbui bevat. Bagans zelf ontkent dat er iets in scène wordt gezet. Tegen de Los Angeles Times zei hij ooit dat mensen hem ten onrechte ‘overly dramatic’ noemen, en dat hij zichzelf ziet als hyperempathisch: iemand die energieën simpelweg niet kan blokkeren. Tegen E! News hield hij het kort en krachtig: ‘Nothing is scripted on our show; we literally show up.’

Toch stapelen de twijfels zich op. Er gingen berichten rond over een EMF-meter die zogenaamd uit zijn hand werd geslagen door een onzichtbare kracht, tot bleek dat hij het apparaat zelf had weggegooid. In eerste instantie kon Bagans dit soort geruchten nog wegzetten als onderling gedoe. Toen mede-oprichter Nick Groff na een conflict uit de show stapte, opperde een woordvoerder van Travel Channel destijds dat kritiek vooral voortkwam uit persoonlijke wrok tussen de twee. Maar dat verhaal hield geen stand toen er meer mensen uit de school gingen klappen.

Aaron Goodwin, al sinds het eerste seizoen naast Bagans in beeld, ging in 2014 in de podcast Are We Alone een kwartier lang tekeer tegen de gang van zaken achter de schermen. Hij vertelde dat de crew van Travel Channel eigen stemmen moest inspreken als nep-EVP’s wanneer een opname niet spannend genoeg bleek, en dat ze soms terug moesten om reacties opnieuw te filmen alsof ze voor het eerst iets hoorden, terwijl ze het geluid zelf hadden opgenomen. Travel Channel noemde zijn uitspraken destijds onwaar. Maar het maakt niet uit hoe je erin staat, fan of scepticus, iedereen die lang genoeg kijkt, ziet het patroon. Hoe vaker een presentator “bezeten” raakt, hoe minder geloofwaardig het is.

De Warrens: de bron van bijna alles
Wil je begrijpen waarom dit hele universum eruitziet zoals het eruitziet, dan moet je terug naar Ed en Lorraine Warren. Het echtpaar uit Connecticut lag aan de basis van vrijwel elk bekend Amerikaans spookverhaal van de afgelopen halve eeuw. Amityville, de Enfield-poltergeist, de zaak-Arne Cheyenne Johnson (de “duivel dwong me ertoe”-rechtszaak die de basis vormde voor The Conjuring 3), en natuurlijk de bezeten pop Annabelle. Hij was een zelfbenoemd demonoloog en voormalig politieagent. Zij claimde helderziend te zijn.

Hun reputatie is nooit onomstreden geweest. Sceptici als Joe Nickell wezen al jaren geleden op hoaxes en tegenstrijdigheden. Wat harder aankomt, zijn de getuigenissen van mensen die dichter bij hen stonden. Een voormalige assistente beschuldigde Ed Warren van fysiek geweld tegen Lorraine. Een co-auteur die met het echtpaar samenwerkte, vertelde later dat Ed hem opdroeg door te schrijven over een zaak waarvan ze allebei wisten dat die nep was, met de woorden: ‘Make it scary. People come to us. They buy scary.’ Ook Carl Glatzel, broer van de jongen wiens ‘bezetenheid’ in 1981 tot een moordzaak leidde in ‘de duivel dwong me ertoe’-zaak, heeft publiekelijk gesteld dat de Warrens zijn moeder zouden hebben gecoacht in wat een bezeten kind ‘hoort’ te doen.
Amityville zelf, misschien wel hun beroemdste zaak, wordt door onderzoekers inmiddels grotendeels gezien als een verzinsel dat is opgeblazen tot bestseller en filmfranchise.

Annabelle: van gewone lappenpop tot handelsmerk
Laten we beginnen met de pop zelf. In tegenstelling tot het porseleinen monster uit de Conjuring-films is de echte Annabelle een doodgewone Raggedy Ann-lappenpop, begin jaren zeventig gekregen door een verpleegkundestudente genaamd Donna. Volgens het verhaal van de Warrens begon de pop zichzelf te verplaatsen en briefjes met ‘Help me’ achter te laten, tot een medium concludeerde dat er een geest van een overleden meisje in huisde en de Warrens de pop meenamen naar hun Occult Museum in Monroe, Connecticut. Daar staat ze nog steeds, achter glas, met een bordje waarop een waarschuwing staat om de kast niet te openen. Dat het verhaal over het overleden meisje allang gedebunked is, maakt de mythe er geen moment minder op.

Dat museum, en de mythe eromheen, is inmiddels een verdienmodel op zichzelf, gerund door schoonzoon Tony Spera onder de naam New England Society for Psychic Research (NESPR). En dat verdienmodel kreeg deze zomer een wrange, actuele wending. Op 13 juli 2025 overleed NESPR’s hoofdonderzoeker Dan Rivera plotseling in een hotelkamer in Gettysburg, één dag nadat hij Annabelle had getoond tijdens de ‘Devils on the Run’-tour. De politie meldde niets verdachts aan te treffen, maar dat weerhield delen van internet er niet van meteen te speculeren dat de pop hem had ‘gepakt’.

Jason Hawes, bekend van Ghost Hunters, reageerde zichtbaar geïrriteerd op Facebook en noemde het verspreiden van dat soort verhalen over een rouwende familie ‘made up bullshit’ om clicks te scoren. Zelfs Zak Bagans, die de pop ooit zelf onderzocht in zijn eigen museum vol geclaimde bezeten voorwerpen, liet aan Us Weekly weten alleen te kunnen spreken over zijn eigen ervaring, zonder de speculatie te voeden. Het is een klein, actueel voorbeeld van hoe snel een tragedie wordt opgezogen in de contentmachine zodra er een ‘vloek’ bij te verzinnen valt.

Miljoenenbusiness, steeds vaker betrapt
Wat deze hele strijd zo hardnekkig maakt, is simpel: er valt geld te verdienen, veel geld. Ghost Adventures draait inmiddels achttien jaar mee en werd groot genoeg om uit te groeien tot een heel merchandise- en museumimperium rond Zak Bagans. Sam Golbach en Colby Brock, beter bekend als Sam and Colby, bouwden hun XPLR uit tot een merk met miljoenen abonnees, een eigen kledinglijn en zelfs een bioscoopdocumentaire, Legends of the Paranormal. Schattingen van hun gezamenlijke vermogen lopen uiteen van ruim twee tot ruim tien miljoen dollar, afhankelijk van de bron, maar in alle gevallen gaat het om een serieuze onderneming, niet om een hobby.

En precies daar wringt de schoen. Naarmate het geld groter werd, groeide ook de twijfel over wat er nog daadwerkelijk gebeurt voor de camera. Toen Sam and Colby in 2023 tijdens een reeks in het beruchte Conjuring House twee gasten presenteerden die beweerden via kloppende geluiden met geesten te communiceren, doken er binnen de kortste keren oudere video’s op waarin hetzelfde duo exact dezelfde ‘klopmethode’ al eerder had gebruikt en waren betrapt op bedrog. Andere makers opperden dan ook dat het knappende gewrichten of verstopte apparaatjes waren. Sam en Colby probeerde de kritiek in een vervolgvideo te pareren, maar overtuigde een groot deel van hun eigen publiek niet. Fans klagen inmiddels openlijk op forums dat de reacties van het duo ‘zo nep zijn dat je er niet meer bij kan blijven kijken’, zoals één van hen het verwoordde.

Twin Paranormal, een kleiner maar razendsnel groeiend kanaal, ligt inmiddels bijna structureel onder vuur. Debunkers als Kenny Biddle, onderzoeker bij het Committee for Skeptical Inquiry, wijzen keer op keer dezelfde trucs aan in hun beelden: schmink die eruitziet als krassen, een frame waarin een verwijderd stuk draad te zien is, geluiden die simpelweg zijn overgeplakt. Het is inmiddels een terugkerend format geworden op YouTube: ‘Twin Paranormal weer betrapt op bedrog’, voor de zoveelste keer.

Dit soort onthullingen zorgt voor iets wat op het eerste gezicht tegenstrijdig lijkt: hoe vaker een kanaal wordt betrapt, hoe harder de eigenaren en hun grote, betalende achterban zich juist ingraven. En die verdediging blijft allang niet meer beperkt tot boze comments. Grote namen binnen de paranormale industrie, met geld, bereik en advocaten, richten hun pijlen inmiddels regelmatig rechtstreeks op de debunkers zelf, in plaats van de kritiek die ze uiten te weerleggen. Het zijn dan ook de grote, winstgevende kanalen die zich tegen hun critici keren zodra hun verdienmodel op losse schroeven komt te staan.

De correctie: makers die wel geloven, maar door de façade heen weten te prikken
Gelukkig is er ook een tegenbeweging, en die groeit. Neem Truth or Demons, de podcast van host Stevi (voorheen Distinguishing Demons), die aflevering na aflevering de zaken van Ed en Lorraine Warren naast de originele bronnen legt: krantenarchieven, rechtbankstukken, interviews met betrokkenen zoals Carl Glatzel. Haar insteek is niet dat er niets paranormaals bestaat, maar dat het verhaal van de Warrens zelf voor een groot deel een constructie is. Ze heeft het in haar eigen afleveringen ook gehad over de intimidatie die ze als debunker over zich heen krijgt vanuit de bredere paranormale gemeenschap, en over de manier waarop bekende namen binnen die wereld reageren zodra hun verdienmodel ter discussie wordt gesteld.

Aan de andere kant van de oceaan zit Beardo Gets Scared, het Britse kanaal van Dale, ofwel Beardo. Zijn aanpak is opvallend eerlijk. Voordat hij een team of locatie publiekelijk fileert, vraagt hij eerst om ongeknipt beeldmateriaal, zodat de betrokkenen zelf de kans krijgen hun gelijk te bewijzen. In een van zijn eigen video’s, getiteld ‘This has to stop, toxic debunking is ruining the paranormal community’, spreekt hij zich uit tegen een steeds giftiger wordende sfeer in de paranormale wereld. Belangrijk om helder te hebben: die vijandigheid komt niet uit de hoek van de debunkers onderling, die richten hun energie doorgaans juist op hetzelfde doel. Het zijn de grote, geldverdienende kanalen en hun achterban die zich tegen critici keren zodra hun geloofwaardigheid, en daarmee hun inkomen, ter discussie staat. Het gevolg is fanbases die massaal reageren, kanalen die met juridische stappen dreigen en makers die het persoonlijk maken zodra iemand hun bewijs in twijfel trekt. Beardo probeert zelf uit die vechtsfeer te blijven en houdt vast aan zijn eigen regel: eerst kijken naar het bewijs, dan pas oordelen.

Wat er verloren gaat
Ergens tussen de verzonnen moorden, de zoveelste ‘bezetenheid’ voor de camera en de ruzies tussen debunkers en contentmakers, verdwijnt iets dat het hele genre ooit interessant maakte: mensen die daadwerkelijk iets hebben meegemaakt wat ze niet konden verklaren. Een geluid, een schaduw, een gevoel van niet alleen te zijn in een lege kamer. Wat je er verder ook van vindt, of je nu scepticus bent of gelovig, die ervaringen zijn voor de mensen die ze hadden vaak reëel en soms ontwrichtend geweest.

Het probleem is dat elke verzonnen demon, elke opgeklopte bezetenheid en elke rel tussen makers die net iets harder wil scoren, die authentieke verhalen verder de belachelijkheid injaagt. Wie ooit serieus een onverklaarbare ervaring probeert te delen, moet nu eerst door een oerwoud van nepnieuws, marketing en onderlinge concurrentiestrijd heen voordat iemand hem nog serieus neemt. De makers die wel de moeite nemen om uit te zoeken wat waar is en wat niet, verdienen daarom meer aandacht dan de mensen die zichzelf steeds opnieuw ‘bezeten’ laten verklaren voor de kijkcijfers.

Mijn mening
Wat me het meest opgevallen is tijdens het onderzoek voor dit artikel: niemand in dit verhaal is per se dom of naïef. Fans die ‘bezeten’ reacties gaan geloven, doen dat vaak omdat ze zelf ooit iets onverklaarbaars hebben meegemaakt en dolgraag willen dat het klopt. Makers als Bagans of Sam and Colby zijn niet noodzakelijk cynische bedriegers. Het is aannemelijker dat het langzaam is gegroeid, stapje voor stapje overdrijven omdat de vorige aflevering het ook deed en de kijkcijfers dat belonen. Dat maakt het volgens mij juist zorgwekkender dan pure oplichterij. Het is een systeem waarbij bijna niemand er bewust voor kiest, maar dat wel iedereen erin meesleept. Kijker, maker en uiteindelijk ook de mensen met een echte ervaring.

Wat ik het meest kwalijk vind, is niet eens de leugen zelf, maar de asymmetrie erna. Wie verzint dat hij bezeten was, kan daar geld en aandacht mee verdienen. Wie oprecht iets meemaakte en dat voorzichtig probeert te delen, betaalt de rekening voor die verzonnen versie. Dat is precies waarom ik het zo belangrijk vond om in het stuk niet te schrijven ‘geloof dit wel, geloof dat niet’, maar om het onderscheid te maken tussen bewijsbare oneerlijkheid (in scene gezette EVP’s, opnieuw gefilmde reacties, geschminkte ‘krassen’) en onbewijsbare, persoonlijke ervaring. Dat zijn echt twee verschillende categorieën, en de content-industrie heeft er belang bij dat je ze door elkaar blijft halen.

En dan de makers die wel proberen te ontwarren, zoals Stevi en Beardo: ik heb daar oprecht respect voor gekregen tijdens het schrijven. Niet omdat ze ‘gelijk’ hebben in de zin dat er niets paranormaals bestaat – ze zeggen zelf ook nog steeds in het paranormale te geloven – maar omdat ze het enige doen wat in dit veld zeldzaam is geworden: eerst kijken, dan pas concluderen. Dat klinkt als een lage lat, maar gezien de gevolgen die dat voor ze heeft, zoals bedreigingen, is het knap dat ze het volhouden.

Benieuwd geworden? Bekijk hieronder een video van Beardo over CelinaSpookyBoo en oordeel zelf.