Er zijn beelden die ouder zijn dan wij. Ze zijn zichtbaar onder onze taal, onder onze opvoeding, onder alles wat we geleerd hebben over hoe een vrouw hoort te zijn. Je kunt ze eeuwenlang wegduwen, bespotten, verbranden, belachelijk maken of tot sprookjesfiguur reduceren – en toch verdwijnen ze niet.
De heks is zo’n beeld.

Misschien is dat wel wat mij zo aantrekt in het archetype van de heks. Dat is niet de punthoed, de bezem (ook al staat deze op mijn balkon en heb ik er meerdere in huis) en niet de ketel (staat ook al in huis, prominent op mijn salontafel). Waar het voor mij echt om gaat, is haar weigering om nog langer alleen maar te zijn wat er van haar verwacht wordt.

De heks is de vrouw die iets weet. Ze kent de planten. Ze kent het lichaam. Ze kent het ritme van de maan, de seizoenen, geboorte en dood. Ze kent de stilte van het bos en misschien ook de stilte die valt wanneer iemand liegt. Ze kent haar eigen woede. Haar begeerte. Haar intuïtie. Haar grenzen. Ze heeft niet noodzakelijk een verklaring voor wat ze weet, maar ze weet het.

En juist dát maakt haar gevaarlijk. Dat is niet omdat iedere vrouw die ooit voor heks is uitgemaakt een machtige kruidenvrouw of zieneres was. Integendeel. De geschiedenis is ingewikkelder dan dat, en het is goed om voorzichtig te zijn met het romantiseren van het verleden.
Maar als symbool is de heks hardnekkig.
Ze vertegenwoordigt iets wat niet helemaal onder controle te krijgen is.

In de Jungiaanse psychologie kun je de heks lezen als een schaduwbeeld van het vrouwelijke: een plek waar eigenschappen terechtkomen die niet mochten bestaan binnen het beeld van de keurige, goede, gehoorzame vrouw.
Misschien is dat precies waarom het beeld zo blijft terugkomen. Want wat we verdringen verdwijnt niet. Het gaat ondergronds en het sluimert.

Eeuwenlang hebben we vrouwen geleerd welke kanten van zichzelf ze beter konden verbergen. Te luid was onvrouwelijk. Te seksueel was gevaarlijk. Te oud was onaantrekkelijk. Te intelligent was bedreigend. Te onafhankelijk was koud. Te boos was hysterisch. Te intuïtief was irrationeel. Te veel kennis was verdacht.

Toch is ze nooit verdreven of uitgeroeid. Ergens aan het einde van die verzameling verboden eigenschappen stond ze.
De heks.
Je ziet haar terug in de oude vrouw die niet meer behaagt. De vrouw die alleen woont. De vrouw die haar eigen ritme volgt. De vrouw die kennis bezit waar anderen geen toegang toe hebben. De vrouw die niet meer hoeft te vragen of ze wel aardig gevonden wordt.
Misschien is dat waarom het archetype nog steeds, iedere dag opnieuw, zoveel kracht heeft.

Het antwoord is niet dat we letterlijk terug moeten naar een verleden dat nooit zo eenvoudig of magisch is geweest als sommige moderne verhalen ons doen geloven. Het gaat er juist om dat we iets terug kunnen halen dat we onderweg zijn kwijtgeraakt.

De mogelijkheid dat vrouwelijke kracht niet altijd zacht hoeft te zijn. Dat wijsheid niet altijd netjes is. Dat woede niet per definitie destructief is. Dat ouder worden geen verdwijnen hoeft te betekenen. Dat een vrouw niet minder vrouw wordt wanneer ze ophoudt beschikbaar te zijn voor de verwachtingen van anderen.

Ook mannen hebben geleerd om bepaalde delen van hun mens-zijn naar de schaduw te verbannen: zachtheid, kwetsbaarheid, intuïtie, verdriet, ontvankelijkheid. Alles wat niet paste bij het beeld van de sterke man moest ergens anders heen. Mannen is geleerd dat bepaalde vormen van jezelf onderdrukken kracht zou betekenen. Dat ze hard moeten zijn. Onaantastbaar.

Misschien hebben we allemaal iets verloren. Want wat in de één wordt weggedrukt, wordt in de ander vaak net zo hard afgewezen. We maken onszelf kleiner om binnen de grenzen te passen die we ooit als normaal zijn gaan beschouwen.

De heks hoeft, om het tij te keren, misschien helemaal niet van haar bezem af te komen. Misschien moeten wij alleen ophouden haar uit te lachen. Ophouden haar neer te zetten als een kwaadaardig wezen. In plaats daarvan kunnen we iets anders doen. Misschien moeten we haar eindelijk weer eens vragen: Wat weet jij dat wij vergeten zijn?

In onderstaande video wordt de psychologie en het archetype van de heks zeer helder uitgelegd: